Korsakov: waarom uitleggen niet werkt en structuur wel

Een cliënt met het syndroom van Korsakov vertelt je met overtuiging dat hij vanochtend bij zijn dochter is geweest. Hij is de hele ochtend op de afdeling geweest. Hij liegt niet en hij test je niet: hij vult een gat in zijn geheugen op met iets wat zou kunnen kloppen. Dat heet confabuleren, en het is geen keuze.

Hoe je hierop reageert, bepaalt een groot deel van het contact dat je met deze cliënt gaat hebben.

Corrigeren levert niets op

De reflex is uitleggen dat het niet klopt. Dat werkt om twee redenen niet. De cliënt kan de correctie niet opslaan, dus over een uur is hetzelfde verhaal terug. En hij ervaart het als een beschuldiging, want in zijn beleving is het gewoon gebeurd.

Wat je overhoudt is een cliënt die zich aangevallen voelt en een therapeut die het over een half uur weer mag doen. Dat put beide kanten uit en het verandert niets.

Bruikbaarder is meegaan in het gevoel en niet in de feiten. Iemand die vertelt over zijn dochter mist zijn dochter, en daar kun je op reageren zonder de gebeurtenis te bevestigen of te ontkennen.

Het geheugen is weg, het leren niet helemaal

Dit is het punt dat in de praktijk het meeste verschil maakt. Bij Korsakov is vooral het bewuste, talige geheugen aangetast: onthouden wát er gebeurd is en dat later kunnen navertellen. Het aanleren van handelingen door ze te doen, blijft veel langer intact.

Iemand kan dus niet vertellen hoe de koffiemachine werkt en hem toch bedienen, mits hij het vaak genoeg op precies dezelfde manier heeft gedaan. Dat verandert waar je je energie in steekt: niet in uitleggen, maar in laten doen.

Praktisch betekent dat: elke keer dezelfde volgorde, dezelfde plek, dezelfde woorden. Variatie die voor jou onbelangrijk lijkt, breekt de routine die je aan het opbouwen bent. En corrigeer tijdens het aanleren zo min mogelijk, want een fout die is ingeslepen krijg je er lastig weer uit.

De omgeving doet het werk

Bij Korsakov verschuift het zwaartepunt van de behandeling naar wat er om de cliënt heen staat. Niet omdat de cliënt niets kan, maar omdat een goed ingerichte omgeving de vraag om te onthouden wegneemt.

Denk aan spullen op vaste zichtbare plekken in plaats van opgeborgen, een dagstructuur die elke dag hetzelfde is, en informatie op de plek waar hij nodig is in plaats van in een map. Een briefje bij de deur werkt, een instructie in een la niet.

Belangrijk daarbij: iets wat werkt, blijft alleen werken zolang niemand het verplaatst. Een omgeving die door wisselende hulpverleners telkens net anders wordt achtergelaten, kost de cliënt meer dan hij oplevert. Dat is een teamafspraak, geen individuele.

Ziekte-inzicht ontbreekt meestal

De meeste mensen met Korsakov ervaren zichzelf niet als iemand met een geheugenprobleem. Ze verklaren wat er misgaat op een andere manier: iemand heeft iets weggehaald, of het was nu eenmaal zo afgesproken.

Dat betekent dat motiveren met argumenten over de aandoening niet aankomt. Wat wel werkt is aansluiten bij wat de cliënt zelf wil bereiken, en de structuur daaromheen bouwen zonder hem te overtuigen dat hij die nodig heeft.

Wat dit vraagt van het team

Weinig aandoeningen vragen zoveel afstemming. Als de ene begeleider corrigeert en de andere meegaat, of als de ochtenddienst een andere volgorde aanhoudt dan de avonddienst, krijgt de cliënt geen kans om iets in te slijpen.

Leg daarom vast hoe de routine eruitziet, tot in details die overdreven lijken. Juist die details zijn wat het verschil maakt tussen een handeling die na weken vanzelf gaat en een handeling die elke dag opnieuw begeleid moet worden.

Verdieping

In onze geaccrediteerde e-learning Korsakov en ergotherapie behandelen we het ziektebeeld, de behandelprincipes en het werken met de omgeving. Voor logopedisten is er een eigen variant: Korsakov en logopedie.